एलबी रेड
लोकतन्त्रलाई प्रायः बहुमतको शासन भनेर वर्णन गरिन्छ, र राजनिति शास्त्रमा त मुर्खहरुको शासन भनेर पनि व्याख्या गरियो लोकतन्त्र वा प्रजातन्त्र जे भनौँ । तर यो वर्णन अपूर्ण छ र कहिलेकाहीँ खतरनाक रूपमा भ्रामक पनि हुन्छ । यसको मूल आत्मामा लोकतन्त्र केवल मतगणना गर्ने प्रक्रिया वा ठूलो समूहलाई अरू सबैको भविष्य निर्धारण गर्ने अधिकार दिने प्रणाली मात्र होइन यसले अल्पमतको पनि कदर वा सम्मान गर्न सक्ने सार्माथ्य राख्न जरुरी छ र हो । यो समानता, गरिमा, सहभागिता र न्यायका सिद्धान्तहरूमा आधारित नैतिक तथा राजनीतिक व्यवस्था हो यसमा दुई मत छैन र होइन पनि । यस्तो व्यवस्थामा अल्पसंख्यकहरूलाई केवल संरक्षण मात्र होइन, गहिरो रूपमा बुझिनु पनि आवश्यक हुन्छ । अल्पसंख्यकहरूलाई नबुझी लोकतन्त्रले आफ्नो नैतिक आधार गुमाउँछ र साझा शासनको संरचना नभई प्रभुत्वको माध्यममा परिणत हुन सक्छ किनकि अल्पमतको केहि सत्य र सुधारात्मक पक्ष नभइकन जनताले उनिहरुलाई संसद सम्म पुराएका होइनन् भन्ने बुझ्न जरुरी छ ।
अल्पसंख्यकहरू प्रत्येक समाजमा विद्यमान हुन्छन् । उनीहरू जातीयता, भाषा, धर्म, संस्कृति, जात, नस्ल, लैङ्गिक पहिचान, राजनीतिक विश्वास वा भौगोलिक अवस्थाका आधारमा परिभाषित हुन सक्छन् । उनीहरूलाई अल्पसंख्यक बनाउने कुरा केवल संख्या मात्र होइन, शक्ति र पहुँचको सापेक्ष स्थिति पनि हो । कुनै समूह सङ्ख्यामा सानो भए पनि सांस्कृतिक रूपमा प्रभावशाली हुन सक्छ, वा सङ्ख्यामा ठूलो भए पनि राजनीतिक रूपमा उपेक्षित हुन सक्छ । लोकतन्त्रले यस जटिलतालाई स्वीकार गर्नुपर्छ । सही अर्थमा कार्य गर्न, यसले सतही सहिष्णुताभन्दा माथि उठेर बहुमतभन्दा फरक हुनेहरूलाई वास्तविक रूपमा बुझ्ने संस्कारको विकास गर्नुपर्छ । तब मात्र लोकतन्त्रको मुल्य र मान्यतालाई समग्रमा स्विकार गर्न सकिन्छ भन्ने विश्व मान्यता हो जसलाई हाम्रो संविधानले आगामी दिनमा पनि स्विकार गरि अगाडी जानु पर्ने आवश्यकता हो ।
लोकतन्त्रमा अल्पसंख्यकहरूलाई बुझ्नुको सुरुआत समानता भनेको सबैलाई एउटै बनाउनु होइन भन्ने स्वीकारबाट हुन्छ । व्यक्ति र समुदायहरूको आफ्नै इतिहास, अनुभव र आवश्यकताहरू हुन्छन् । ती भिन्नताहरूलाई बेवास्ता गर्दै सबैलाई एउटै रूपमा व्यवहार गर्ने लोकतान्त्रिक समाजले अनजानेमा अन्यायलाई निरन्तरता दिन सक्छ । उदाहरणका लागि, बहुमतका बानी–परम्परालाई आधार बनाएर बनाइएका कानुन वा नीतिहरूले अल्पसंख्यक समुदायलाई हानि पु¥याउन सक्छन् र त्यस्ता परम्पराहरु अझै पनि हाम्रो समाजमा व्याप्त छन् जस्तै जातिय प्रथा, लैगिंक भेदभाव आदि । त्यसैले अल्पसंख्यकहरूलाई बुझ्न उनीहरूको आवाज सुन्नु, सांस्कृतिक सन्दर्भ जान्नु र उनीहरूले भोगिरहेका संरचनात्मक अवरोधहरू पहिचान गर्नु आवश्यक हुन्छ र त्यस्ता विकृतिलाई उन्मुलन गर्न कडा कानुन र नियमहरुको व्यवस्था जरुरी हो कि अर्को रुपान्त्रण ।
लोकतन्त्रमा अल्पसंख्यकहरूलाई बुझिनुपर्ने प्रमुख कारणमध्ये एक भनेको लोकतन्त्र समान मानवीय गरिमाको अवधारणामा आधारित हुनु हो । यदि प्रत्येक नागरिक गरिमामा समान छ भने, प्रत्येकको दृष्टिकोण पनि ध्यानयोग्य हुन्छ । अल्पसंख्यकका चिन्तालाई बेवास्ता गर्नु भनेको केही जीवन र अनुभवहरू अरूभन्दा कम महत्वपूर्ण छन् भन्ने सन्देश दिनु हो । समयसँगै यसले अलगाव र असन्तोष सिर्जना गर्छ । जब अल्पसंख्यकहरूले आफूलाई नसुनेको अनुभव गर्छन्, उनीहरू सहभागिताबाट पछि हट्न सक्छन् वा लोकतान्त्रिक संस्थामाथिको विश्वास गुमाउन सक्छन् । यसले लोकतन्त्रलाई नै कमजोर बनाउँछ, किनकि आवाजहरूलाई बहिष्कृत गर्ने प्रणालीले सम्पूर्ण प्रतिनिधित्व गरेको दाबी गर्न सक्दैन जसले स्थिर समाज, राजनैतिक स्थिरता, र भुराजनितिमा पूर्णता ल्याउन पनि सक्दैन र देश लाई कमजोर धरातलमा पुराउदछ ।
अल्पसंख्यकहरूलाई बुझ्नु सामाजिक एकता सुदृढ बनाउन पनि अत्यन्त आवश्यक छ । आजका समाजहरू आप्रवासन, ऐतिहासिक विविधता र परिवर्तनशील पहिचानका कारण झन् विविध बन्दै गइरहेका छन् । यस्तो अवस्थामा अज्ञानताले सजिलै शंका, पूर्वाग्रह र द्वन्द्व जन्माउन सक्छ । जब बहुमत समुदायले अल्पसंख्यकहरूलाई बुझ्न असफल हुन्छ, रूढीवाद र गलत धारणाहरू फैलिन्छन् । यी गलत धारणाहरूले विभेद, सामाजिक बहिष्कार र हिंसासम्म निम्त्याउन सक्छन् अग्रगामी भनेर गरिएको २०६२÷६३ को आन्दोलनले नेपाली समाजलाई अझ रुढीबादी र परम्पराबादी बनाएको तथ्य हो, जाती, भाषा, संस्कार, कुल, आदिका नाममा एकले अर्कालाई दमन गरेकै हुन र जसको फाइदा नेता तथा दलहरुले उठाएकै हुन् । लोकतन्त्रले संवाद, शिक्षा र समावेशी कथनहरूलाई प्रवद्र्धन गरेर यस्ता प्रवृत्तिहरूलाई सक्रिय रूपमा चुनौती दिनुपर्छ र सक्नु पथ्र्यो तर भएन् र सकिएन जसका कारण जेन जी आएको हो तर अझै पनि सम्भव जस्तो लागेको छैन । जब मानिसहरूले एकअर्काको परम्परा, विश्वास र संघर्षका कथाहरू जान्छन्, सहानुभूति बढ्छ । सहानुभूति बढेपछि भय घट्छ, र भय घटेपछि शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व सम्भव हुन्छ । के हाम्रो समाज त्यस तिर जान लागेको हो त ?
अल्पसंख्यकहरूले प्रायः लोकतान्त्रिक बहसलाई समृद्ध बनाउने विशिष्ट दृष्टिकोण पनि दिन्छन् । फरक अनुभव र अवस्थाबाट समाजलाई हेर्दा उनीहरूले बहुमतले नदेखेका अन्याय वा कमजोरीहरू पहिचान गर्न सक्छन् । उनीहरूको जीवनअनुभवले सबैका लागि लाभदायक सुधारहरूको प्रेरणा दिन सक्छ । इतिहासमा नागरिक अधिकार, लैङ्गिक समानता, अपाङ्गता अधिकार र श्रम अधिकारका धेरै आन्दोलनहरू हाशियामा रहेका समूहहरूको न्याय र पहिचानको मागबाट सुरु भएका थिए । अल्पसंख्यकहरूलाई बुझेर लोकतन्त्र थप लचिलो र उत्तरदायी बन्छ । एउटै सोचमा स्थिर रहने साटो विविध दृष्टिकोण समेट्दै यसले निरन्तर विकास गर्छ ।
त्यसैगरी, “बहुमतको अत्याचार” जस्तो खतरालाई रोक्न पनि अल्पसंख्यकहरूलाई बुझ्नु अत्यावश्यक छ तर अधिनायकबादमा यो कहिलै पनि बुझिदैन जसलाई भदौको आन्दोलनले देखायो र विश्व इतिहासमा चीन, रुस, र उत्तर कोरिया त छन् नै । जब बहुमतले आफ्नो शक्ति प्रयोग गरेर अल्पसंख्यक अधिकारहरू दमन गर्छ, लोकतन्त्र लोकप्रिय समर्थनको आवरणमा अधिनायकवादतर्फ ढल्कन सक्छ । साँचो लोकतन्त्रमा संवैधानिक सुरक्षा, स्वतन्त्र संस्था र सम्मानको संस्कृति हुन्छ जसले अल्पसंख्यकहरूलाई मनपरी निर्णयबाट जोगाउँछ । तर कानुनी सुरक्षा मात्र पर्याप्त हुँदैन लोकतन्त्रमा कानुन शासितहरुका लागि मात्र हो शासन गर्नेहरुका लागि होइन भन्ने प्रमाण त नेपालमै छ । कानुनले खुला विभेद रोक्न सक्छ, तर आफैँले समझदारी सिर्जना गर्न सक्दैन । सामाजिक सोच र राजनीतिक संवादमा पनि समावेशी प्रतिबद्धता झल्किनुपर्छ तब मात्र लोकतन्त्र मजबुत हुन्छ ।
शिक्षाले समझदारी विकासमा केन्द्रीय भूमिका खेल्छ यदि चेतना विकास भएमा । लोकतान्त्रिक समाजहरूले आफ्ना शैक्षिक प्रणालीमा अल्पसंख्यक समुदायहरूको इतिहास र योगदानलाई समेट्नुपर्छ । यदि पाठ्यपुस्तकहरूमा केवल बहुमतको कथन मात्र प्रस्तुत हुन्छ भने, संकीर्ण पहिचानको भावना बलियो हुन्छ । समावेशी शिक्षाले विद्यार्थीहरूलाई आफ्नो राष्ट्रको विविधता र परस्पर सम्बन्धबारे बुझ्न सहयोग गर्छ । यसले विशेषाधिकार, असमानता र साझा जिम्मेवारीबारे आलोचनात्मक सोच विकास गर्छ तर नेपाली शिक्षामा यो प्रकारको व्यवस्था भए पनि सामाजिक व्यवस्था, कानुन, र नियम फरक प्रकृतिका छन् र विभेद अझै जटिल बन्दै छन् । यस्तो शिक्षाबाट भविष्यका नागरिकहरू फरकपनसँग सम्मानपूर्वक संलग्न हुन सक्षम बन्छन् वा रुपान्त्रणको बाटो रोज्दछन् ।
मिडिया प्रतिनिधित्व पनि महत्वपूर्ण पक्ष हो । लोकतन्त्रमा मिडियाले जनधारणालाई आकार दिन्छ । यदि अल्पसंख्यकहरूलाई निरन्तर नकारात्मक वा रूढीवादी ढङ्गले प्रस्तुत गरिन्छ भने, जनमत पनि त्यही दिशामा प्रभावित हुन्छ । विविध कथाहरूलाई उजागर गर्ने र हाशियामा रहेका समूहहरूलाई मानवीय रूपमा प्रस्तुत गर्ने जिम्मेवार मिडियाले समझदारीलाई रूपान्तरण गर्न सक्छ । लोकतन्त्र सूचित नागरिकमाथि निर्भर हुन्छ, र सूचना सही, निष्पक्ष र समावेशी हुनुपर्छ तर जाती र पार्टी विषेश मिडियाका कारण पनि अल्पमतको कदर नभएको जस्तो भयो र पाइयो पनि । जब अल्पसंख्यकहरूले आफूलाई गरिमासहित प्रतिनिधित्व भएको देख्छन्, उनीहरूले आफूलाई राष्ट्रिय कथाको पूर्ण सहभागीका रूपमा अनुभूत गर्छन् र राष्ट्र बलियो बन्छ नत्र भने अस्थिर र अराजक ।
राजनीतिक प्रतिनिधित्व पनि उत्तिकै आवश्यक छ । अल्पसंख्यकहरू केवल छलफलका विषय मात्र नभई निर्णय प्रक्रियाका सक्रिय सहभागी हुनुपर्छ यो संसदिय मान्यता हो । संसद, स्थानीय निकाय र सार्वजनिक संस्थाहरूमा अल्पसंख्यक आवाज उपस्थित हुँदा नीतिहरू विविध आवश्यकताअनुसार बन्ने सम्भावना बढ्छ । प्रतिनिधित्वले सधैँ सहमति सुनिश्चित नगर्न सक्छ, तर यसले दृष्टिकोणहरूलाई सुन्ने अवसर दिन्छ । संरचित र सम्मानजनक बहसमार्फत एकअर्कासँग प्रत्यक्ष भेट हुँदा समझदारी गहिरिन्छ ।
आर्थिक न्याय पनि अल्पसंख्यकहरूको समझदारीसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको छ राज्यको अर्थ वा पुजीँ सधैँ बहुमत प्राप्त संख्याको हातमा हुदा आर्थीक असमानता बढ्छ र अराजकता आउछ । धेरै अल्पसंख्यक समुदायहरू रोजगारी, आवास, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षामा संरचनात्मक असमानताको सामना गर्छन् । यी असमानताहरू बुझ्न ऐतिहासिक अन्याय र वर्तमान विभेदको समीक्षा गर्नुपर्छ । लोकतन्त्रले असहज सत्यहरू सामना गर्न तयार हुनुपर्छ । आर्थिक असमानता समाधान गर्नु दानको विषय होइन, न्यायको विषय हो । जब अल्पसंख्यकहरूलाई समान अवसर प्राप्त हुन्छ, सम्पूर्ण समाजले उनीहरूको प्रतिभा र योगदानबाट लाभ उठाउँछ ।
भाषा पनि समझदारीको महत्त्वपूर्ण आयाम हो । भाषिक अल्पसंख्यकहरूका लागि सार्वजनिक सेवा, शिक्षा र कानुनी प्रक्रियामा आफ्नै भाषामा पहुँच हुनु समावेशिताको आधार हो । भाषिक विविधतालाई मान्यता दिनु सांस्कृतिक पहिचानको सम्मान हो । केवल बहुमतको भाषा मात्र महत्त्वपूर्ण ठान्ने लोकतन्त्रले अरू आवाजहरू मौन पार्ने जोखिम लिन्छ । भाषिक अधिकारको सम्मान बहुलवादप्रतिको प्रतिबद्धता हो ।
धार्मिक अल्पसंख्यकहरूलाई पनि समझदारी र संरक्षण आवश्यक छ । धर्म स्वतन्त्रता लोकतान्त्रिक समाजको आधारस्तम्भ हो । यसमा आस्था अभ्यास गर्ने अधिकार मात्र होइन, विभेद वा दबाबबाट मुक्त रहने अधिकार पनि समावेश हुन्छ । धार्मिक अभ्यासबारे गलत बुझाइले शंका र द्वन्द्व निम्त्याउन सक्छ अहिले नेपाली समाजमा धर्म परिवर्तनका कुरा र मागहरु प्रश्सत उठेका छन् जुन हाम्रो समाज भित्र दबेका आवाजका बुलन्द विद्रोह वा शान्त विद्रोहको स्वरुप हो । समुदायहरूबीचको संवादले पारस्परिक सम्मान बढाउँछ र तनाव घटाउँछ यो कुरा रुढीबादी नेपाली समाजले बुझेन र बुझ्दैन पनि । लोकतन्त्रमा धर्मनिरपेक्ष शासन भनेको धर्मप्रति शत्रुता होइन, विविध आस्थाहरूलाई शान्तिपूर्वक सहअस्तित्व गर्न दिने तटस्थता हो ।
अल्पसंख्यकहरूलाई बुझ्नु भनेको उनीहरूलाई अनुचित विशेषाधिकार दिनु वा समाजलाई टुक्र्याउनु होइन र त्यो गर्न खोजिएको पनि होइन् । यो परस्पर निर्भरता स्वीकार गर्नु हो । सबै नागरिकहरूले अपनत्वको भावना अनुभव गर्दा लोकतन्त्र फस्टाउँछ । अपनत्व पहिचान र सम्मानबाट निर्माण हुन्छ । जब अल्पसंख्यकहरूलाई बुझिन्छ, उनीहरूले पनि व्यापक राष्ट्रिय समुदायसँग आत्मीयता अनुभव गर्छन् । यसले विविधतालाई नास नगराई एकता सुदृढ गर्छ कि ।
लोकतन्त्र केवल राजनीतिक संरचना होइन, सँगै बस्ने जीवनशैली हो । यसले विश्वास, संवाद र न्यायप्रतिको साझा प्रतिबद्धतामा आधारित हुन्छ । अल्पसंख्यकहरू एकताको बाधा होइनन् उनीहरू लोकतान्त्रिक संरचनाका अभिन्न अंग हुन् । जब उनीहरूको कथा, अधिकार र आकांक्षालाई बुझिन्छ, लोकतन्त्र थप समृद्ध र मानवीय बन्छ । जब उनीहरूलाई बेवास्ता वा दमन गरिन्छ, लोकतन्त्रले आफ्नो विश्वसनीयता र नैतिक अधिकार गुमाउँछ ।
लोकतन्त्रको स्वास्थ्य प्रायः यसले आफ्ना अल्पसंख्यकहरूलाई कसरी व्यवहार गर्छ भन्ने कुराले मापन गर्न सकिन्छ । केवल बहुमतको हित संरक्षण गर्ने समाज कमजोर र विभाजनतर्फ उन्मुख हुन्छ । अल्पसंख्यकहरूलाई बुझ्ने र सशक्त बनाउने समाजले आफ्ना सिद्धान्तप्रति आत्मविश्वास देखाउँछ तर नेपाली लोकतन्त्र सिमित व्यक्तिका लागि मात्र लोकतन्त्र हो यो सर्वव्यापी लोकतन्त्र होइन् र यहाँ अल्पमतको लोकतन्त्र नै छैन भन्ने अनुभुति भएको छ । यस्तो लोकतन्त्रले विविधतालाई खतरा होइन, शक्तिको स्रोतका रूपमा स्वीकार गर्छ होला त ?
निष्कर्षमा, लोकतन्त्रमा अल्पसंख्यकहरूलाई बुझिनुपर्छ, किनकि समझदारी नै समानता, न्याय र सामाजिक सद्भावको आधार हो । लोकतन्त्र केवल बहुमतको शासनबाट पूर्ण हुँदैन; यो समावेशी सहभागिता र पारस्परिक सम्मानबाट साकार हुन्छ । अल्पसंख्यक आवाज सुन्ने, संरचनात्मक असमानता सम्बोधन गर्ने, निष्पक्ष प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्ने र शिक्षा तथा संवादमार्फत सहानुभूति विकास गर्ने समाजहरूले नै आफ्ना उच्च लोकतान्त्रिक आदर्शहरू कायम राख्न सक्छन् । यसरी, पृष्ठभूमि वा विश्वास जे भए पनि प्रत्येक नागरिक लोकतान्त्रिक समुदायभित्र समान रूपमा सम्बन्धित छ भन्ने सन्देश स्थापित हुन्छ र हुन जरुरी छ ।
