जनभावना, कूटनीति र असफल राष्ट्रहरूको चेतावनी
दिलिप पुन
लोकतन्त्रमा जनभावना राजनीतिका लागि अनिवार्य शक्ति हो। तर जब यही जनभावना दीर्घकालीन दृष्टि, कूटनीतिक विवेक र संस्थागत समझ बिना प्रयोग गरिन्छ, तब लोकतन्त्र स्वयं राज्यका लागि जोखिम बन्छ। इतिहासले देखाएको छ धेरै राष्ट्रहरू बाहिरी आक्रमणभन्दा बढी आन्तरिक राजनीतिक अपरिपक्वताका कारण कमजोर भएका छन्।
लोकप्रियता चुनाव जित्ने साधन हुन सक्छ, तर राज्य सञ्चालनको मापदण्ड होइन। शासन भनेको भीडको मनोविज्ञान होइन, यो भूराजनीतिक सन्तुलन, आर्थिक यथार्थ र कूटनीतिक सूक्ष्मताबाट निर्देशित प्रक्रिया हो।
असफल राष्ट्रहरूको साझा अनुभव
पछिल्ला तीन दशकमा युक्रेन, लिबिया, सिरिया, श्रीलंका र भेनेजुएला जस्ता मुलुकहरूले फरक–फरक सन्दर्भमा एउटै गल्ती दोहोर्याएका प्रिय नेतृत्वलाई राज्य क्षमतासँग भ्रमित गर्नु।
युक्रेनमा परम्परागत राजनीतिक संरचनाप्रति बढेको जनआक्रोशले नयाँ नेतृत्वलाई बलियो जनादेश दियो। तर देशको भूराजनीतिक संवेदनशीलता, क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन र सुरक्षा यथार्थलाई भावनात्मक राष्ट्रवादले विस्थापित गर्दा देश दीर्घकालीन युद्धमा फस्यो। यसले भौतिक विनाश मात्र होइन, अर्थतन्त्रको गहिरो क्षय, सामाजिक संरचनाको विघटन र लाखौँ नागरिकको विस्थापन निम्त्यायो।
लिबियामा तानाशाही पतनलाई नै राजनीतिक सफलताको अन्तिम बिन्दु ठानियो। तर राज्य पुनर्निर्माणको स्पष्ट खाका बिना सत्ता संरचना भत्किँदा देश मिलिसिया र विदेशी प्रभावको अखडामा परिणत भयो। सिरियामा सुधारको मागबाट सुरु भएको आन्दोलन कूटनीतिक समाधानको अभावमा बहुपक्षीय गृहयुद्धमा बदलियो। श्रीलंकामा लोकप्रिय राष्ट्रवादी निर्णयहरूले आर्थिक चेतावनीहरूलाई बेवास्ता गर्दा राज्य दिवालियापनसम्म पुग्यो। भेनेजुएलामा चुनावी लोकप्रियतालाई नीति र संस्थाभन्दा माथि राख्दा प्राकृतिक स्रोतले सम्पन्न देश मानवीय संकटको प्रतीक बन्यो।
यी उदाहरणहरूले स्पष्ट देखाउँछन् राज्य असफल हुनु आकस्मिक घटना होइन, यो गलत राजनीतिक छनोटहरूको क्रमिक परिणाम हो।
सामाजिक सञ्जाल र नयाँ राजनीतिक भ्रम
डिजिटल युगले राजनीतिक सहभागिता बढाएको छ, तर यससँगै एउटा खतरनाक भ्रम पनि जन्माएको छ सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता नै राजनीतिक वैधता हो भन्ने धारणा।
भाइरल पोस्ट, ट्रेन्डिङ ह्यासट्याग र एल्गोरिदमले निर्माण गरेको समर्थन क्षणिक हुन्छ। यस्तो समर्थन नीतिगत निरन्तरताको सट्टा तत्काल प्रतिक्रिया खोज्छ। जब राजनीति प्रतिक्रिया–केन्द्रित बन्छ, नीति गौण बन्छ र राज्य सञ्चालन अस्थिर हुन्छ।
नेपालको संवेदनशील यथार्थ
नेपाल भावनात्मक राजनीतिक प्रयोगका लागि सुरक्षित मुलुक होइन।
यो देश दुई क्षेत्रीय शक्तिको बीचमा अवस्थित छ, खुला सीमाना र संवेदनशील कूटनीतिक संरचना बोकेको छ, र आयात–निर्भर तथा रेमिटेन्स–आधारित अर्थतन्त्रमा टिकेको छ। यस्तो अवस्थामा नेतृत्वको सानो गल्तीले पनि बहुआयामिक राष्ट्रिय संकट निम्त्याउन सक्छ।
कुनै स्थानीय तह वा संस्थागत क्षेत्रमा देखिएको सफलतालाई नै सम्पूर्ण राज्य सञ्चालनको योग्यता ठान्नु खतरनाक सरलीकरण हो। नगरपालिका चलाउनु र राष्ट्र चलाउनु एउटै कुरा होइन; प्रशासनिक सक्रियता र कूटनीतिक परिपक्वता समानार्थी होइनन्।
नेतृत्व र नायकवाद
नेतृत्व प्रणाली निर्माण गर्छ, नायकवाद व्यक्ति पूजा गर्छ।
नेतृत्व संस्थालाई बलियो बनाउँछ, नायकवाद संस्थालाई कमजोर बनाउँछ। इतिहासले देखाएको छ नायकहरू पतन भएपछि राज्य पनि अस्थिर बन्ने सम्भावना बढ्छ, तर संस्थागत नेतृत्वमा राज्य टिक्छ।
निष्कर्ष
परिवर्तन चाहनु लोकतन्त्रको शक्ति हो, तर परिवर्तनलाई अनुभव, विचार र कूटनीतिक विवेकसँग नजोड्दा त्यो शक्ति विनाशकारी बन्न सक्छ। लोकप्रियता साधन हुन सक्छ, लक्ष्य होइन।
नेपाल आज एउटा गम्भीर छनोटको मोडमा उभिएको छभावनाले निर्देशित राजनीति कि विवेकले निर्देशित राज्य? यदि इतिहासका असफल राष्ट्रहरूको अनुभवबाट सिक्न सकिएन भने, भविष्यमा नेपाल पनि अरूका लागि चेतावनीको उदाहरण बन्ने जोखिममा पर्नेछ।
मालिका गाउँपालिका ३ डाडागाउँ हाल प्रवास
